İstanbul’un fethi nasıl oldu? Gemilerin karadan yürütülmesi

İstanbul’un fethi 29 Mayıs 1453’te Fatih Sultan Mehmed’in fethettiği İstanbul’un 573. yıl dönümü tüm yurtta coşkuyla kutlanıyor. 21 yaşındaki padişahın 54 günlük kuşatma sonrası kazandığı zafer, Orta Çağ’ı kapatıp Yeni Çağ’ı açan tarihi dönüm noktası olarak kabul ediliyor.

29 Mayıs İstanbul’un Fethi’nin yıl dönümü, tüm yurtta coşkuyla kutlanıyor. Fatih Sultan Mehmed’in henüz 21 yaşındayken kazandığı büyük zafer sonucu Türk medeniyetine kazandırılan İstanbul, 573 yıldır medeniyetin öncü ve eşsiz şehri olmayı sürdürüyor. Roma, Bizans ve Osmanlı olmak üzere üç imparatorluğa başkentlik yapan bu kadim şehir, 1453’teki fetihle birlikte 1058 yıllık Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun sona ermesine ve Osmanlı Devleti’nin bir imparatorluk haline gelmesine tanıklık etti. Bu fetih, tarihçiler tarafından Orta Çağ’ı sona erdirip Yeni Çağ’ı başlatan olay olarak kabul ediliyor.

Peygamber övgüsüne mazhar olan şehir

Hazreti Muhammed’in “İstanbul (Konstantiniyye) muhakkak fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne güzel komutandır. Onu fetheden ordu ne güzel ordudur” hadisi, İslam dünyası için İstanbul’u fethedilmesi gereken en önemli hedeflerden biri haline getirdi. Bu övgüye mazhar olmak için Emeviler döneminde Konstantiniyye’ye üç büyük sefer düzenlenirken, bir sefer de Abbasiler tarafından gerçekleştirildi. Hazreti Muhammed’i Medine’ye hicreti sırasında evinde misafir eden Ebu Eyyüb el-Ensari’nin ilk İstanbul kuşatmasına katılması ve surlar önünde vefat etmesi, 1453’teki fethe kadar uzanan yolda İslam dünyası için büyük bir motivasyon kaynağı oldu.

54 günlük kuşatma ve büyük zafer

Sultan 2. Mehmed, tahta geçtiğinde İstanbul’un fethi için öncelikle deniz yardımının kesilmesi gerektiğini düşünerek, Yıldırım Bayezid’in yaptırmış olduğu Anadolu Hisarı’nın karşısına 1452’de Rumeli Hisarı’nı inşa ettirdi. Devrin en önemli mühendislerine büyük toplar döktüren Fatih, 6 Nisan 1453’te kuşatmayı başlattı. Osmanlı donanmasının Haliç’e girememesi üzerine 21 Nisan’ı 22 Nisan’a bağlayan gece 72 parça kadırga karadan yürütülerek Dolmabahçe üzerinden Haliç’e indirildi. Bu dahi plan, savaşın seyrini tamamen Osmanlı lehine çevirdi. 29 Mayıs’ta günün ilk ışıklarıyla başlayan büyük taarruzla surlar aşıldı ve İstanbul fethedildi.

“Fatih” unvanı ve hoşgörü

Hazreti Peygamber’in övgüsüne mazhar olarak “Fatih” unvanını alan Sultan 2. Mehmed, büyük bir hoşgörü örneği sergileyerek şehri yağmalatmadı. Fethin nişanesi olarak Ayasofya’yı camiye dönüştüren Fatih, İstanbul’u farklı din ve kültürlerin bir arada yaşadığı bir medeniyet merkezi haline getirdi. Tarih boyunca otuz kez kuşatılan İstanbul, son kuşatmayla birlikte Türk-İslam medeniyetinin en önemli hazinelerinden biri oldu. 573 yıldır üç kıtanın buluşma noktası olan bu eşsiz şehir, Fatih’in mirası olarak dünyanın en değerli kültür hazinelerinden biri olmayı sürdürüyor.

İşte o gecenin tüm lojistik sırları ve stratejik oyunlarıyla adım adım fethin detaylı hikayesi:

• Boğazın Kilitlenmesi (Rumeli Hisarı): Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı’nın tam karşısına, Boğaz’ın en dar yerine 4 ay gibi kısa bir sürede Rumeli Hisarı (Boğazkesen) inşa edildi. Amaç, Karadeniz’den Bizans’a gelecek olan erzak ve askeri yardımları tamamen kesmekti.
• Diplomatik Hamleler: Fatih; Macarlar, Sırplar ve Venedikliler ile barış anlaşmaları imzalayarak Bizans’ın arkadan destek almasını engelledi.
• Mühendislik Harikası “Şahi Topları”: Dönemin en ünlü döküm ustası Urban ve Osmanlı mühendisleri, Edirne’de o güne kadar görülmemiş büyüklükte devasa toplar döktü. Bu toplar, aşılmaz denilen üç katlı Bizans surlarını yıkabilecek güçteydi.
• Donanmanın Güçlendirilmesi: Gelibolu tersanelerinde yüzlerce yeni gemi inşa edilerek denizden gelecek yardımları engellemek üzere güçlü bir filo kuruldu.

• Ordunun Konuşlanması: Yaklaşık 80.000 kişilik Osmanlı ordusu, 6 Nisan günü Bizans surlarının önüne ulaştı ve şehri karadan kuşattı. Sultan Mehmed, otağını Topkapı (Merkez) bölgesine kurdurdu.
• Topların Ateşlenmesi: 12 Nisan’da Şahi topları ilk ateşlerini açtı. Surlar üzerinde ciddi hasarlar oluşmaya başladı ancak Bizanslılar geceleri bu yıkımları hızla tamir ediyordu.
• İlk Hücumlar: Karadan yapılan ilk piyade saldırıları, Bizans’ın güçlü savunması ve elindeki patlayıcı bir silah olan “Grejuva” (Rum Ateşi) nedeniyle başarısız oldu.

• Ceneviz Gemilerinin Sızması: 20 Nisan günü, Papa’nın gönderdiği 3 Ceneviz yardım gemisi ve 1 Bizans erzak gemisi Marmara Denizi’nde belirdi.
• Osmanlı Donanmasının Başarısızlığı: Osmanlı gemileri bu büyük ve yüksek kadırgaları durduramadı. Yaşanan deniz muharebesinde Bizans-Ceneviz gemileri Osmanlı ablukasını yararak Haliç’e girmeyi başardı. Haliç’in ağzı dev zincirlerle kapatıldığı için Osmanlı donanması arkalarından gidemedi.
• Kritik Eşik: Bu durum Osmanlı ordusunda büyük bir moral bozukluğuna yol açtı. Bazı devlet adamları kuşatmanın kaldırılmasını talep etti. Akşemseddin gibi manevi liderler devreye girerek Sultanı ve orduyu yeniden motive etti.

• Güzergahın Hazırlanması: Bugün Tophane-Kumbaracı Yokuşu, Asmalımescit ve Tepebaşı üzerinden Kasımpaşa’ya (Haliç) uzanan yaklaşık 2-3 kilometrelik ormanlık ve engebeli arazi seçildi. Binlerce asker ve işçi, fark edilmemek için sadece geceleri çalışarak buradaki ağaçları kesti ve yolu düzeltti.
• Kızaklar ve Yağlama Mühendisliği: Yol boyunca yan yana devasa ahşap kalaslar sabitlendi. Sürtünmeyi sıfıra indirmek için iç yağı, zeytinyağı ve donyağı ile bu kalaslar (kızaklar) tamamen kayganlaştırıldı. Gemilerin altına “çatana” adı verilen destekleyici tekerlekli iskeleler kuruldu.
• Büyük Şaşırtmaca (Havan Topları): Bizanslılar geceleri tepedeki bu hareketliliği ve sesleri fark etmesin diye, Galata surlarının arkasından Haliç’teki zincir gemilerine doğru durmaksızın havan topları ateşlendi. Gürültü ve patlamalar, tepedeki gizli operasyonu mükemmel şekilde maskeledi.
• Tarihin Akışını Değiştiren Gece: 21 Nisan’ı 22 Nisan’a bağlayan gece, yaklaşık 70 parça Osmanlı kadırgası ve çektirmesi, mandalar, atlar ve binlerce askerin halatlara asılmasıyla tepeleri tırmanmaya başladı. Gemilerin yelkenleri rüzgarı yakalamak için açıldı, kürekçiler ritim tuttu.
• Şok Etkisi: 22 Nisan sabahı gün ağardığında, Bizans gözcüleri Haliç’te Osmanlı bayraklarıyla yüzen devasa bir donanma gördü. Bizanslı tarihçi Dukas bu anı, “Böyle bir mucizeyi ne gördük ne de işittik. Kara deniz oldu, gemiler dalgalar yerine tepelerin üzerinden geçti” diyerek anlatır. Bizans, güney surlarındaki askerlerinin büyük kısmını Haliç surlarını korumak için kaydırmak zorunda kaldı ve savunma hattı zayıfladı.

• Yeraltı Savaşı (Lağımlar): Sırp madenciler vasıtasıyla surların altından tüneller (lağımlar) kazılarak surlar havaya uçurulmaya çalışıldı. Ancak Bizans’ın başmühendisi John Grant bu tünelleri fark ederek karşı tüneller açtı ve Osmanlı askerlerini yeraltında durdurdu.
• Yürüyen Kuleler: Surlara tırmanmayı kolaylaştırmak için devasa ahşap kuleler inşa edildi. Bu kuleler surlara yaklaştırılsa da Bizanslılar tarafından yakıldı. Ancak kuşatma baskısı her geçen gün arttı.

• İlk İki Dalga: Önce azaplar ve ardından Anadolu askerleri surları yıpratmak için öne sürüldü. Bizans savunması yoruldu, mühimmatı tükendi ve Haliç’ten gelen baskı yüzünden güçleri ikiye bölündü.
• Kritik Kapı ve Surların Çöküşü: Yoğun Şahi topu atışları nedeniyle Topkapı civarındaki surlarda devasa bir gedik açıldı. Bu sırada Osmanlı askerleri surların lojistik amaçlı kullanılan küçük bir kapısından (Kerkoporta) ve açılan gediklerden içeri sızmaya başladı.
• Yeniçerilerin Saldırısı ve Sancak: Sultan Mehmed, en seçkin birliği olan Yeniçerileri devreye soktu. Ulubatlı Hasan ve arkadaşları yoğun ok yağmuruna rağmen surların üzerine çıkarak Osmanlı sancağını dikti. Bu olay Osmanlı ordusuna muazzam bir psikolojik güç, Bizans’a ise nihai çöküşü getirdi.
• Şehrin Düşüşü: Surların tamamen aşılmasıyla Bizans İmparatoru XI. Konstantinos çatışma esnasında öldü. 29 Mayıs 1453 öğleden sonra Sultan II. Mehmed, beyaz atının üzerinde şehre girdi. Doğruca Ayasofya’ya giderek buranın camiye dönüştürülmesini emretti ve “Fatih” unvanını alarak Orta Çağ’ı resmen kapattı.